Bir bölgeyi eksiksiz taradığınızı nereden biliyorsunuz? Izgara kurmayı, hücre doygunluğunu izlemeyi ve atlanan bölgeyi raporlamayı adım adım anlatıyoruz.
Harita üzerinden işletme listesi çıkaran araçların tanıtımlarında hep aynı cümleyi görürsünüz: binlerce kayıt, hızlı tarama, tek tıkla Excel. Neredeyse hiçbirinde şu soruya cevap yoktur: bu liste bölgenin ne kadarını kapsıyor? Kapsam sorusu cevaplanmadığında elinizdeki dosya bir veri kümesi değil, büyüklüğü bilinmeyen bir örneklemdir. Bu yazıda kapsamı ölçülebilir hâle getiren yöntemi anlatıyorum: ızgara kurmak, hücre doygunluğunu izlemek, doygun hücreyi bölmek ve sonunda atlanan bölgeyi açıkça raporlamak. Kapsam ile doğruluk aynı şey değil İki farklı kalite ölçüsünü sık sık birbirine karıştırıyoruz. Doğruluk, listede yer alan kayıtların bilgilerinin ne kadar isabetli olduğudur: telefon numarası çalışıyor mu, adres güncel mi, kategori doğru mu. Kapsam ise bambaşka bir şeydir: bölgede var olan işletmelerin ne kadarı listede yer alıyor. Bir liste yüzde yüz doğru olup bölgenin yalnızca üçte birini kapsayabilir. Kayıt başına doğruluk kontrolü kolaydır, birkaç örneği elle doğrularsınız. Kapsam ise doğrudan ölçülemez, çünkü paydayı yani bölgedeki gerçek işletme sayısını hiçbir zaman bilemezsiniz. Bu yüzden kapsam dolaylı ölçülür. Ölçtüğümüz şey işletme sayısı değil, taramanın kendisidir: kaç arama yaptık, bu aramaların kaçı listeyi doğal biçimde bitirdi, kaçı sınıra dayanarak durdu, kaçı hata verdi. Bu üç sayının dağılımı, bilemediğimiz paydaya dair güvenilir bir dolaylı kanıt üretir. Doğal kapanış oranı yüksekse bölgeyi büyük ölçüde kapsamışsınızdır; sınıra dayanan hücre çoksa listeniz kesinlikle eksiktir. Tek cümlelik ölçüt Bir taramanın kapsamı, çözülmüş hücrelerin toplam hücrelere oranıyla ifade edilir. Bir hücre iki yoldan çözülür: ya doğal kapanışla biter ya da bölünüp alt hücrelerinin tamamı doğal kapanışla biter. Sınıra dayanıp bölünmemiş ve hata verip yarım kalmış hücreler paya girmez. Izgarayı kurmak: bölgeyi hücrelere ayırmak Izgara, taranacak alanı birbirinden bağımsız çalıştırılabilir parçalara bölmenin adıdır. Türkiye için doğal bölme idari kademelerdir: il, ilçe, mahalle. Bu kademeler hem harita servislerinin adres verisiyle uyumludur hem de saha ekiplerinin çalışma biçimine karşılık gelir. Coğrafi koordinat kutularıyla bölmek de mümkündür, ama idari sınırlar teslim aşamasında çok daha kullanışlıdır; bir listeyi bölge sorumlusuna verirken enlem boylam aralığı değil ilçe adı söylersiniz. İlin ilçe listesini çıkarın ve her ilçeyi ayrı bir tarama görevi olarak tanımlayın. Her görevi seçtiğiniz kategori kırılımlarıyla çarpın; ilçe ile kırılımın her kombinasyonu ayrı bir hücredir. Hücreleri tek tek çalıştırın ve her birinin dönen kayıt sayısı ile durma nedenini kaydedin. Sınıra dayanarak duran hücreyi mahalle kademesine açın; o hücre yerine mahalle sayısı kadar yeni hücre doğar. Yeni hücreler doğal kapanışla bitene kadar bölme işlemini sürdürün. Hücre boyutunu ne belirler Doğru hücre boyutu diye sabit bir cevap yok; boyutu bölgedeki kayıt yoğunluğu belirler. Aynı kategoriyi bir metropol merkez ilçesinde ve bir kasaba ilçesinde aradığınızda ilki mahalleye açılmayı gerektirir, ikincisi tek sorguda biter. Bu yüzden bölme kararını baştan vermek yerine ölçüme bağlamak gerekir. Baştan verilen karar iki türlü zarar üretir: gereksiz yere ince bölerseniz süreyi katlarsınız, kaba bırakırsanız listeyi eksik toplarsınız. Ölçüme bağlı bölme her iki tuzağı da otomatik olarak geçer. Doygunluk: hücrenin tavana dayandığını anlamak Doygunluk, bir aramanın sonuç listesinin bittiği için değil, sınıra ulaştığı için durmasıdır. Arayüz size bunu açıkça söylemez; ekranda bir uyarı çıkmaz, akış sessizce biter. Ayırt etmek için birkaç işarete birlikte bakmak gerekir. Dönen kayıt sayısı yuvarlak ve tekrar eden bir değere oturuyorsa şüphelenin. Aynı sorguyu bir alt kademede tekrarladığınızda toplam kayıt sayısı belirgin biçimde artıyorsa üst hücre doygundu demektir. Son yükleme adımında liste kısmi geldiyse yine doygunluk göstergesidir. Gözlem Olası anlam Yapılacak Liste kendiliğinden bitti, sayı düşük Hücre kapsandı Kapat, bölme Sayı yuvarlak bir değerde durdu Doygunluk şüphesi Alt kademeye böl Alt kademede toplam belirgin arttı Üst hücre doygundu Bölme kararı doğrulandı Alt kademede toplam neredeyse aynı Üst hücre zaten kapsıyordu Bölmeyi geri al, süre harcama Görev hata verip durdu Kesinti Kuyruğa geri koy, baştan çalıştır Tablodaki dördüncü satır çoğu zaman atlanır ama pratikte önemlidir. Bölme kararı bedava değildir; her bölme görev sayısını mahalle sayısı kadar çarpar. Bir hücreyi böldüğünüzde toplam kayıt sayısı kayda değer artmıyorsa o bölme boşa süre harcamıştır ve aynı desendeki diğer hücreleri bölmemeyi öğrenmiş olursunuz. Kapsam ölçümü sadece eksiği bulmaya değil, gereksiz işi kesmeye de yarar. İkinci eksen: kategori kırılımı Coğrafi bölme tek başına yetmez, çünkü doygunluk kategori tarafında da oluşur. Geniş bir kategori adı, altındaki tüm işletmeleri eşit ağırlıkla döndürmez; harita kayıtları kendi alt etiketleriyle listelenir. Bu yüzden ızgara aslında iki boyutludur: bir eksende coğrafya, diğer eksende kategori kırılımı. Kırılım listesini zenginleştirmek, çoğu zaman coğrafi bölmeden daha hızlı kapsam kazancı verir ve süre maliyeti çok daha düşüktür. Genel kategori adı yerine sektörde fiilen kullanılan adları yazın; jargon daha isabetli döner. Yeni bir kırılımı tüm ızgaraya yaymadan önce tek bir ilçede deneyin. Sıfıra yakın dönen kırılımı hemen silmeyin; komşu ilçede de sıfır dönüyorsa yazım hatasıdır, dönmüyorsa o bölgede gerçekten yoktur. Aynı işletmenin birden çok kırılımda çıkması normaldir; mükerrer temizliği birleştirme adımının işidir. Atlanan bölge raporu: taramanın nerede durduğunu göstermek Kapsam ölçümünün somut çıktısı, tarama sonunda üretilen atlanan bölge listesidir. Bu liste, hangi hücrenin neden çözülmeden kaldığını satır satır yazar. İyi bir rapor iddia etmez, gösterir; boş çıkarsa planladığınız ızgara bütünüyle kapsanmıştır, boş çıkmazsa elinizde doğrudan yeniden çalıştırılabilir bir görev listesi olur. Bütün ili baştan taramak yerine yalnızca o satırları çalıştırırsınız. Raporu Excel çıktısına ayrı bir sayfa olarak eklemek küçük ama etkili bir alışkanlık. Listeyi bir başkasına teslim ederken kapsamın sınırlarını da birlikte teslim etmiş olursunuz. Sonradan çıkan bir eksiklik tartışması, o sayfaya bakılarak birkaç saniyede çözülür. İnsan temposu bir ürün kararıdır Kapsamı büyütmenin en cazip yolu hızlanmak gibi görünür, ama ölçtüğünüzde tersi çıkar. Arayüzü olağandışı hızda zorlayan bir gezinme kısa sürede eksik yüklenen listelere ve kesintiye uğrayan oturumlara yol açar. Bu kesintiler kapsam raporunda çözülmemiş hücre olarak birikir; sonra o hücreleri yeniden çalıştırmak için harcadığınız süre, hızlanarak kazandığınızı fazlasıyla geri alır. Bekleme aralıkları bırakmak ve eşzamanlı görev sayısını sınırlı tutmak bu yüzden bir fren değil, kapsam lehine verilmiş bir karardır. Hızlı ama yarım biten bir tarama, yavaş ama doğal kapanışla biten taramadan çoğu zaman daha pahalıya gelir; farkı süre değil, yeniden çalıştırma sayısı belirler. Aynı çerçeve hukuki tarafla da örtüşür. Tarama yalnızca herkese açık biçimde yayımlanmış işletme bilgilerini toplar; giriş gerektiren alanlara veya erişime kapatılmış içeriğe yönelmez. İlgili sitenin kullanım şartlarına saygı göstermek ile kapsamı korumak burada aynı yöne bakar. Toplanan verinin sonraki kullanımında ise KVKK yükümlülükleri ve ticari iletişim için İYS koşulları ayrıca geçerlidir; kapsam ölçümü bu sorumluluğu ortadan kaldırmaz. Kapsamı tek sayıya indirmek Ekiple çalışırken kapsamı tek bir sayıya indirmek işleri kolaylaştırır. Basit bir tanım yeterli: çözülen hücre sayısının toplam hücre sayısına oranı. Yukarıdaki örnek raporda 168 hücrenin 165'i çözülmüş, oran 165 bölü 168 olarak yazılmıştır. Bu sayının payını ve paydasını her zaman birlikte yazın; yalnız yüzdeyi paylaşmak paydanın kaç olduğunu gizler ve kıyaslamayı imkânsız hâle getirir. İki farklı taramayı kıyaslarken de aynı kırılım listesini kullandıklarından emin olun, aksi hâlde oranlar aynı şeyi ölçmez. Kapsam oranı ne değildir Bu oran bölgedeki işletmelerin yüzde kaçını topladığınızı söylemez; planladığınız ızgaranın yüzde kaçını çalıştırdığınızı söyler. Izgara dar kurulduysa oran yüksek çıkar ama liste yine eksik olur. Bu yüzden oranı her zaman kırılım listesiyle birlikte değerlendirin. Özetle: kapsam bir vaat değil, bir ölçümdür. Izgarayı kurun, her hücrenin durma nedenini kaydedin, doygun olanı bölün, çözülmeyeni gizlemek yerine raporlayın. Bu dört adımı uyguladığınızda elinizdeki dosya sadece uzun bir liste olmaktan çıkıp sınırları bilinen bir veri kümesine dönüşür. Kimin ne kadar kayıt çektiği tartışmasının yerini, kimin kapsamını gösterebildiği sorusu alır.
Hayır, yalnızca planladığınız ızgaranın tamamını çalıştırdığınız anlamına gelir. Izgarayı dar kurduysanız, örneğin sadece iki kategori kırılımı seçtiyseniz, oran yüzde yüz çıkar ama bölgedeki işletmelerin çoğu listeye girmez. Oranı her zaman kullandığınız ilçe ve kırılım listesiyle birlikte okuyun.
Tek başına kesinlik veren bir işaret yok; iki gözlemi birleştirmek gerekir. Kayıt sayısının yuvarlak bir değerde durması şüphe uyandırır, aynı sorguyu alt kademede tekrarladığınızda toplamın belirgin biçimde artması bu şüpheyi doğrular. Alt kademede toplam neredeyse değişmiyorsa hücre zaten kapsıyordu ve bölme gereksizdi.
Teknik olarak mümkün ama pratikte idari sınırlar daha kullanışlı. Sebebi teslim aşaması: listeyi bir bölge sorumlusuna verirken ilçe ve mahalle adı anlamlı, koordinat aralığı değil. Ayrıca harita servislerinin adres verisi zaten idari kademelerle uyumlu olduğu için eşleştirme ve filtreleme daha temiz çalışır.
Uzatmanın maliyeti görev sayısını doğrusal artırmaktır, kazancı ise genellikle bundan büyüktür; çünkü her yeni kırılım daha önce hiç görünmemiş kayıtlar getirebilir. Pratik yöntem, yeni kırılımı tek bir ilçede denemek ve dönen kayıt sayısına bakmaktır. Anlamlı sayıda yeni kayıt getiriyorsa tüm ızgaraya yayın, getirmiyorsa listeden çıkarın.
Kesinti kaynaklı olanları hemen çalıştırabilirsiniz, genellikle ikinci denemede kapanırlar. Doygun olup bölünmeden kalanlar içinse önce alt kademe listesini kontrol edin; mahalle listesi eksik geliyorsa semt adlarıyla bölmek çoğu zaman daha iyi sonuç verir. Aynı hücre üst üste hata veriyorsa sorun genellikle kırılımın yazımındadır.
Ancak aynı ızgara tanımını kullanıyorlarsa. Farklı ilçe seçimi veya farklı kırılım listesiyle üretilmiş iki oran aynı şeyi ölçmez. Kıyaslama yapacaksanız kırılım listesini sabitleyin ve yalnızca zaman farkını değiştirin; bu şekilde bölgedeki değişimi, yani yeni açılan ve listeden düşen işletmeleri görebilirsiniz.
Tahmin etmek yerine ölçün; bunun için iki çalıştırmayı karşılaştırmak yeterli. Aynı ilçeyi aynı kırılım listesiyle iki kez tarayın, ikinci turda bekleme aralığını kısaltın ve sonunda iki kapsam raporunu yan yana koyun. Kıyaslanacak sayı toplam süre değil, çözülmüş hücre başına düşen süredir; hızlı turda yeniden çalıştırılan hücreler bu süreye ikinci kez yazıldığı için sonuç çoğu zaman geriye düşer. Deneyi kendi bağlantınızda bir kez yapmak, genel bir tavsiyeye güvenmekten daha isabetli olur.